Ռուբեն Սաֆրաստյան. Բաշար Ասադը Թուրքիայի հետ իր պայքարում արդյունավետորեն օգտագործել է քրդական խաղաքարտը

ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Ռուբեն Սաֆրաստյանի հարցազրույցն ԱրմԻնֆո լրատվական գործակալությանը:

• Դավիթ Ստեփանյան

• Երեքշաբթի, 31 հուլիսի, 16:50

Ձեր կարծիքով, որո՞նք են Սիրիայում ներկայիս անկայունության ներքին և արտաքին հիմնական պատճառները:

Սիրիայի իրադարձություններն, անշուշտ, ունեն իրենց ներքին պատճառները: Վերջին տասնամյակների ընթացքում Սիրիայում ձևավորվեց միջին խավ, որը, բնականաբար, դժգոհ էր երկրի իրավիճակով, սեփական ազատ տնտեսական զարգացման բացակայությամբ: Պատճառն այն է,որ տնտեսության զգալի մասը կենտրոնացել է Ասադի ընտանիքի ձեռքում, ինչը հարուցել է ծնունդ առնող միջին բուժուազիայի և ընդհանուր առմամբ միջին խավի դժգոհությունը: Որոշակի դժգոհություն կար նաև երկրում քաղաքական ազատությունների աստիճանից: Իհարկե, որոշակի փուլում դժգոհության այդ ակցիաներին միացել են նաև արտաքին ուժերը, որոնք սկսել են իրենց շահերին ծառայեցնել Ասադի կառավարության`տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումներ իրականացնելու հնարավորության բացկայությունը: Արդյունքում այդ ուժերն Ասադի վարչակարգի տապալման ուղի որդեգրեցին: Այդ պատճառով վերլուծելով այսօր Սիրիայում տիրող քաոսի առաջացման պատճառները` պետք է նշել, որ դրա առաջացման օբյեկտիվ պատճառներ, այնուամենայնիվ, կային: Ըստ որում, Ասադի վարչակարգը դեռևս բավականին լայն աջակցություն է վայելում Սիրիայի բնակչության շրջանում, մինչդեռ ընդդիմությունը բավականին անմիատարր է:

Եթե Ասադի իշխանությունն, այնուամենայնիվ, տապալվի, ո՞վ կարող է նրան փոխարինել, միթե՞ ՙՄահմեդական եղբայրները՚:

Խոսել ՙՄահմեդական եղբայրների՚ կողմից Սիրիայի նախագահ Բաշար Ասադին փոխարինելու մասին վաղաժամ է: Այդ մասին, կարծում եմ, դեռ վաղ է խոսել`ընդդիմության ուժերի և սիրիական իշխանության միջև որոշակի հավասարակշռության առկայության պայմաններում, ինչը բավականին երկարատև պայքար է ենթադրում: Ըստ որում, պետք է հաշվի առնել նաև Սիրիայի շուրջ տեղեկատվական պատերազմի գործոնը:

Այսինքն, Սիրիայում իրադարձությունների մասշտաբն արհեստականորեն չափազանցվու՞մ է:

Սիրիայում իրադարձությունների մասշտաբը, անշուշտ, արհեստականորեն չափազանցվում է արևմտյան հանրության կողմից: Բաշար Ասադին առայժմ հաջողվում է պահպանել ինչպես իշխանության պետական կառուցվածքը, այնպես էլ զորքերի կառավարումը: Ըստ որում, եթե նման իրավիճակը շարունակվի բավականին երկար, Ասադի տապալումը կամ նրա ֆիզիկական ոչնչացումը նույնպես չի կարելի բացառել: Այդ պատճառով ես սպասում են Սիրիայում անցումային ժամանակաշրջանի, որտեղ ակտիվ դեր կխաղան ինչպես Ասադի կառավարության ներկայացուցիչները, այնպես էլ ընդդիմության վերնախավը: Եթե իրադարձությունները զարգանան այդ ուղղությամբ, հետասադյան Սիրիայի քաղաքական կառուցվածքը, անշուշտ, կներառի ՙՄահմեդական եղբայրներին՚, պայմանական ազատականներին: Երրորդ ուղղությունը սիրական քաղաքական հատվածում հետասադյան ՙԲԱԱՍ՚-ը կհանդիսանա, անմասն չեն մնա նաև ՙԱլ-Ղաիդայի՚ հետ կապված ուժերը:

Վաշինգտոնին և Արևմուտքին ընդհանուր առմամբ ինչո՞վ է ձեռնտու բավականին կանխատեսելի Ասադի փոխարինումը բավականին անկանխատեսելի իսլամիստներով:

Բանն այն է, որ ԱՄՆ հակաասադական դիրքորոշման մեջ առաջին հերթին իրենց դերն են խաղում աշխարհաքաղաքական բնույթի նկատառումները: Ասադյան Սիրիան երկար ժամանակ բավականին անկախ քաղաքականություն է վարել`հիմնված Իրանի և ինչ-որ չափով Ռուսաստանի հետ համագործակցության վրա: Այդպիսով, Ասադի տապալումը միանշանակ կհանգեցնի Մերձավոր Արևելքում Իրանի և Ռուսաստանի դիրքերի թուլացմանը, ինչն ամերիկյան արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակներից մեկն է: Մյուս կողմից`ԱՄՆ-ը լրջորեն փորձում է հարաբերություններ հաստատել ՙՄահհմեդական եղբայրների՚ հետ ինչպես Եգիպտոսում, այնպես էլ Սիրիայում:

Սիրիայի հյուսիս-արևմուտքում բնակվող քրդերը գրեթե առանց բախումների իրենց ձեռքը վերցրեցին հյուսիս-արևմտյան տարածաշրջանի նկատմամբ վերահսկողությունը, որտեղից կասկածելիորեն արագ կերպով շտապեցին հեռանալ կառավարական զորքերը: Ձեր կարծիքով, դա վկայում է Ասադի անզորության, թե՞, այնուամենայնիվ, նրա խորամանկության մասին:

Կարծում եմ, որ սիրիական բանակի հեռացումը Սիրիայի հյուսիս-արևմտյան շրջաններից նախագահ Բաշար Ասադի հերթական մարտավարական քայլն է, ով այդպիսով բացեց Իրաքի և Թուրքիայի հետ սիրիական սահմանը: Այդ կերպ Ասադն օգտագործեց քրդական խաղաքարտը Թուրքիայի հետ իր պայքարում:  Մյուս կողմից Սիրիայի տարածքում գործող քրդական կազմակերպությունները, քրդերը, ի դեպ, այնքան էլ շատ չեն` շուրջ 1,5 մլն, այսինքն` 20 մլն սիրիական բնակչության առնվազն  10%-ը, բավականին ինտենսիվ հարաբերություներ ունեն Բարզանի գլխավորած Իրաքյան Քուրդիստանի հետ: Այդ կազմակերպությունները ձգտում են ինքնավարություն ստեղծել առայժմ Սիրիայի կազմում, հետագայում չի բացառվում նաև անկախության ձգտումը:

Անկարային շատ լուրջ անհանգստացրել է Սիրիայի հյուսիս-արևմտյան մասի`քրդերի վերահսկողության տակ անցնելու մասին լուրը, ինչի մասին է վկայում Էրդողանի նյարդային արձագանքը: Ինչո՞վ է սպառնում թուրքերին սիրիական Քուրդիստանի ի հայտ գալը:

Դա, իրոք, շատ լուրջ սպառնալիք է Թուրքիայի համար`այն առումով, որ ունենալով իր սահմանի մոտ երկրորդ քրդական կեղծ պետությունը`Թուրքիան մղձավանջի մեջ կհայտնվի: Մյուս կողմից, Սիրիայի տարածքում այժմ գործում են նաև երկար տարիներ Թուրքիայի հետ մարտնչող Քրդական բանվորական կուսակցության գրոհայինները: Իրաքյան Քուրդիստանի օրինակը, որի տարածքում տեղակայված են PKK ճամբարները, հաստատում է, որ թուրք-սիրիական սահմանից սիրիական զորքերի հեռացումից հետո PKK գրոհայինները Թուրքիայի տարածք ներթափանցելու հնարավորություն կստանան նաև Սիրիայի կողմից, ինչը կկրկնապատկի PKK հնարավորությունները թուրքերի հետ պայքարում: Փորձագետը նշել է, որ PKK-ն մինչ այդ ևս իր ճամբարներն է ունեցել Սիրիայում, բայց 90-ական թթ. սկսած`Թուրքիայում կառավարող AKP-ի և Ասադի ՙԲԱԱՍ՚ կուսակցության միջև համագործակցության արդյունքում Սիրիայի նախագահը փակել է իր երկրի տարածքը քուրդ գրոհայինների համար: Իսկ այժմ, նկատի ունենալով Անկարայի կոշտ դիրքորոշումը`Ասադը կրկին կանաչ լույս է տվել Սիրիայի տարածքից Թուրքիայի դեմ PKK պայքարին: Այսպիսով, հանդես գալով Ասադի դեմ`թուրքական ղեկավարությունը բավականին հապճեպորեն է վարվել, և ես հակված եմ Սիրիայի նկատմամբ Անկարայի քաղաքաանությունը գնահատել որպես ավանտյուրային: Այդ քաղաքականությունը չի հիմնվում գոյություն ունեցող աշխարհաքաղաքական և ուղղակի քաղաքական իրողությունների վրա, հետևաբար`մեկ հարվածով իր տարածաշրջանային նշանակությունը մեծացնելու Անկարայի փորձը, ըստ էության, ավանտյուրիստական է: Սիրիայի գործերում հիմնական դեր խաղալու Թուրքիայի կտրուկ փորձն արդեն սկսում է հարուցել Արևմուտքի և ԱՄՆ-ի, այդ թվում`արաբական երկրների, առաջին հերթին`Սաուդյան Արաբիայի և Կատարի դժգոհությունը: Բոլոր այդ խաղացողները գտնում են, որ Թուրքիային այնքան էլ սազական չէ չափազանց մեծ դեր խաղալ արաբական իրադարձություններում:

Կարո՞ղ է արդյոք Թուրքիան փակուղուց դուրս գալու փորձ կատարել`Սիրիայի հյուսիս-արևմուտք ռազմական ներխուժման որոշում կայացնելով:

Այդ հարցը Թուրքիայում բավականին երկար է քննարկվել: Եղել են Սիրիայի հետ սահմանին բուֆերային գոտի ստեղծելու առաջարկներ: Եղել են նաև Սիրիայի տարածքում հումանիտար միջանցքներ ստեղծելու վերաբերյալ առաջարկներ, այսինքն`երկու դեպքում էլ ենթադրվել է Սիրիայի տարածքում կառավարական զորքերի դեմ թուրքական բանակի օգտագործում: Բայց վերջին մի քանի ամիսներին Թուրքիան սկսել է բավականին զուսպ քաղաքականություն դրսևորել այդ հարցում: Հիմնականում այդ հարցում իր դերն է խաղացել ԱՄՆ և արաբական երկրների դժգոհությունն Անկարայի շտապողականության առնչությամբ: Երկրորդ` սիրիական խառնաշփոթությանը Թուրքիայի ռազմական ներգրավման դեմ հանդես եկող ուժեր կան նաև երկրի ներսում: Առաջին հերթին դա Թուրքիայի ԶՈւ Գլխավոր շտաբն է: Բայց իրավիճակը շատ արագ փոխվում է, փոխվում է նաև Թուրքիայի դիրքորոշումը, որը կրկին ձգտում է Սիրիա ներխուժել`այս անգամ սիրիական քիմիական զենքի չեզոքացման պատրվակով: Այնպես որ, սիրական տարածքում PKK ճամբարներին հարվածներ հասցնելու պատրվակով Սիրիայի նկատմամբ նախազգուշական միջոցներ ձեռնարկելու Թուրքիայի փորձերը լիովին բացառել առայժմ պետք չէ: Այսպիսով, Թուրքիան Սիրիա ռազմական ներխուժման առնվազն երկու պատրվակ ունի:

Դուք սպասում եք, որ Ռուսաստանը, Չինաստանը և Իրանը մինչև վերջ կպաշտպանե՞ն Ասադի Սիրիան:

Ռուսաստանի և Չինաստանի դիրքորոշումը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում քվեարկության ժամանակ Սիրիա օտարերկրյա ռազմական ներխուժման կանխարգելման հիմնական զսպող գործոն է հանդիսանում: Ակնհայտ է, որ Արևմուտքը և արաբական որոշ երկրներ այդպես էլ այս կամ այն պատրվակով Սիրիայի գործերին միջամտելու օրինական իրավունք չեն ստանա:

Սիրիան բավականին հայեր են լքել: Արդյո՞ք Դուք Սիրիայում հայկական համայնքի և հայկական մշակութային ժառանգության պահպանման սպառնալիք եք տեսնում: 

Առայժմ հայերի կողմից զանգվածաբար Սիրիան լքելու անմիջական պատճառներ չկան: Իհարկե, սիրիահայերը որոշակի մտահոգություն ունեն, ինչով և բացատրվում է Սիրիայում իրավիճակի էլ ավելի սրման դեպքում ապահովագրվելու նրանց փորձերը: Իր հերթին դրանով է բացատրվում ժամանակավորապես Հայաստանի տարածքում հիմնավորվելու նրանց ձգտումը:Բայց առայժմ անմիջական սպառնալիք մեր սիրիացի հայրենակիցների համար չկա: Այդ սպառնալիքն ի հայտ կգա միայն այն ժամանակ, երբ ռազմական գործողություններ ծավալվեն անմիջապես Հալեպի և Դամասկոսի հայկական թաղամասերում, բայց դա առայժմ իրական չէ: 

Սիրիայի ալավիթական կառավարության տապալման դեպքում Իրանը կհայտնվի ոչ բարեկամ վարչակարգերի շրջապատման մեջ: Դա կարո՞ղ է նախադրյալ հանդիսանալ այաթոլաների իշխանության տապալման համար`միջուկային զենք ստեղծելու պատրվակով:

ԱՄՆ-ը, Իսրայելը, արաբական որոշ պետություններ ակտիվորեն Իրանի մեկուսացման քաղաքականություն են իրականացնում: Սակայն, մյուս կողմից պետք է հաշվի առնել, որ այսօր ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հետախուզական ծառայությունները որևէ փաստ չունեն, որ Իրանն ուրան է հարստացնում հենց ռազմական նպատակներով:
Սիրիայի ալավիթական կառավարության տապալման դեպքում Իրանը կհայտնվի ոչ բարեկամ վարչակարգերի շրջապատման մեջ: Դա լիովին կարող է նախադրյալներից մեկը հանդիսանալ ԱՄՆ կողմից այաթոլաների իշխանության տապալման համար`միջուկային զենք ստեղծելու պատրվակով: Հենց այաթոլաների իշխանությունը տապալելու ձգտումն է պայմանավորել ԱՄՆ աջակցությունը Սիրիայում իրավիճակի սրման հարցում: Այդ պատճառով, կարծում եմ, որ Սիրիայի հնարավոր անկումը մեծ դեր կխաղա ԻԻՀ մեկուսացման գործում, այդ ուղղությամբ կգործադրվեն նաև մարտավարական և ռազմավարական բնույթի այլ մեխանիզմներ ևս:
Իրանի նկատմամբ ներկայիս տեղեկատվական պատերազմի հիմնական նպատակն Իրանի կառավարող վարչակարգի տապալման համար պայմաններ ստեղծելու ցանկությունն է`այն թուլացնելու ճանապարհով: Հենց դա է Միացյալ Նահանգների հիմնական նպատակը: Եվ քանի դեռ անմիջական սպառնալիք չկա, որ Իրանը մոտ ժամանակներս միջուկային զենք կզարգացնի, Վաշինգտոնը հազիվ թե ԻԻՀ անմիջական ներխուժման դիմի:

Ամերիկացիների Իրաք ներխուժումը նույնպես բացատրվում էր Հուսեյնի միջուկային զենքի որոնումներով: Բայց այնտեղ ոչինչ այդպես էլ չգտան...

Իհարկե, Իրաքի հետ համեմատություն, իրոք, կա: Մյուս կողմից, Իրանը, այնուամենայնիվ, Իրաք չէ և աշխարհաքաղաքական նշանակալի դեր է խաղում`որպես տարածաշրջանային տերություն: Թեհրանը նաև արտաքին քաղաքականությունում ինքնուրույն որոշումների կայացման քաղաքականություն է իրականացնում, ինչը խիստ դուր չի գալիս Վաշինգտոնին: